जुना। …..

बुढा जिम्माल भक्तिरामको रुद्रबेनी अर्धजलमा स्वर्गारोहण भएको गाउभरी समाचार फैलियो । नजिकबाट चिन्ने आफन्त इष्टमित्र सबै घाटमा जमा भएर दाहसंस्कार कार्यमा जुटे । क्रियापुत्रीहरुलाई घाटको सबै रितपूर्बक  गरिने बैदिक संस्कार सकाएर कपाल खौरेर  श्वेत बस्त्र धारण गराई गाउलेले अगाडी पछाडी रहेर घरसम्म पुर्याए । बुढोघरमा बस्ने ब्यबस्था मिलाइयो । घरको मुलव्दार छोडी पिढीको उत्तरतर्फ किरियापुत्री सात भाइहरु र दक्षिण पट्टि बुहारीहरू  गुन्द्रिले बारेर राखियो । 

अर्को दिन बिहान किरिया पुत्रीलाइ स्नान गराउन धारामा लगियो । धारा नजिकै आँपको रुखमुनी मृतकको स्वरुप मानेर माटाको ढिकुरो बनाइएयो । यहि ढिकुरो मृतकको सरीर मानेर दशदिन सम्म पुजा तर्पण र पिण्डदान गरी मृतकलाइ प्रेतआत्माबाट मुक्त गराएर मात्रै पितृहरुमा जोडने बैदिक बिधि गरिन्छ ।  सोहि स्थान नजिकै क्रियापुत्रिहरुलाई दिनदिनै पिण्ड दिने काम सकेर भात पकाएर खान लगाइन्छ । भातसंग घ्यू , अदुवा, कागती सम्म खान पाउने, तरकारी दाल र नुन मिसिएको खाध्य बस्तु  १३ दिन सम्म बर्जित गरिएको हुन्छ । किरियापुत्रीहरु यो दश दिन भित्र कसैसंग पनी छुइन हुन्न ।   

प्रत्येक दिन किरियापुत्रिहरुको सहयोगको लागी इष्टमित्र भाइ भारदार आउने क्रम चलेको थियो । त्यसमा पनी जिम्माललाइ नै पितृ शोक पर्दा गाउको कोइ मान्छे पनि छुट हुने कुरै थिएन । आफ्ना छोरी चेलीहरु र आफन्त नातेदारहरुले घोत ल्याउने संख्या लामै थियो ।  बुहारीहरुले पनि नुवाइधुवाइ गरेर एक छाक घ्यू भात खाएर अलग्गै बसेर क्रिया गरे । बुहारिलाइ पिण्ड तर्पण नगराए पनी, यो कार्यमा बाधेका हुन्छन । त्यस्तै छोरीहरुले  पनि पांच दिन एक छाक घ्यु भात खाएर क्रिया गराइयो । 

घरमा आएका पाहुना, घोत ल्याउने आफन्त सबैलाई खान बस्न ब्यबस्था मिलाउन आफन्तहरुले नै गाउ छिमेकमा मिलाए । यहि काज क्रिया गरिरहेको १३ दिन भित्र गरुड पुराण क्रियापुत्री र पाहुनाहरुलाई सुनाइन्छ । गरुंड पुराणमा मृतकको आत्मा शान्तिका उपाए र परलोकमा शान्ती शुख बारेमा बताइएको हुन्छ । मानिसव्दारा गरिने सद्विचार, भक्ती वैराग्य, यज्ञ, तपको महत्व बताउनु साथै मानिसले गरेका कर्मको फलबारेमा समेत बताइएको हुन्छ । मानिसले गरेको कर्मको आधारमा स्वर्ग वा नर्क जाने कुरालाई समेत व्याख्या गरेको पाउदछौ । 

क्रियाको एघारौ दिन प्रेतसैया दान खाट बिछ्यौना सिरक सिरानी सम्पूर्ण बिस्तारा चाहिने सम्मानहरु, खाने पखाउने भाडा कुडा सबै सर्जाम हालेर बाहुनलाई दान दिने चलन हुन्छ । धेरै जसो बाहुनहरु यस्तो दान लिन मान्दैनन र एघारौ दिनमा क्रियापुत्रिको घरमा पानि समेत खान मान्दैनन । त्यस दिनमा क्रियापुत्रीको घरमा खाने मान्छेलाई काट्टो खाएको मान्ने चलन रहेको हुनाले त्यस घरमा आफन्त समेतले नखाने हुन्छन । ११ दिनको खानालाई तुच्छ मानिने रहेछ । के कारणले हो थाहा भएन । तर जिम्मालको घरमा त्यसदिन बाहुनलाई जसरि पनी खाना खुवाउनु पर्ने थियो । र प्रेतसैया बाहुनलाई दान दिनु थियो । 

अलि कमजोर आर्थिक स्थिति भएको बाहुन ल्याएर सो दान लिन लगाइयो । त्यो बाहुनले केहि दामको माग गर्यो । मैले एघार दिनको भातको काट्टो  खाएपछि कमसेकम एक बर्षको रासन पानि पाम भनेर माग गर्यो । जिम्माले सो व्यक्तिको माग पुरा गर्दिए । एक बर्षको मालपोत समेत मिनाह गरिदिए ।  राजाको काट्टो खाने बाहुनलाई राजाले पहिला गाउ नै दान दिएर चार भन्झ्यांग हात्ती चढाएर कटाउने चलन थियो । काट्टो खाने बाहुनलाई फेरी कसैले पुजन हुन्न भन्ने धारणा पनि त्यस अबस्था थियो । 

बार्हौ तेर्हौ दिनमा बाहुनले आफ्ना भान्जा भान्जीलाई पितृसैयाको रुपमा सम्पूर्ण बस्ने, खाने, सुत्ने, लगाउने कपडा सामनराखी सपत्नीका सामान गहना समेत लैनो गाइ समेत दान दिने कार्यक्रम गरिने गर्दछन । सोहि अनुसार दान 

पृथ्वी दान भनेर आफ्ना बैनीलाइ खेत बारी समेत गरियो । तर अन्य जातिकहाँ काज क्रिया गराउने बाहुनलाई सबै किसिमको दान दिने चलन छ । 

तेर्हौ दिन एघार बाहुन जमा गरेर एकाह भागवत पाठ, बेद पुराण पाठ गरेर सम्पूर्ण काजक्रिया बैदिक संस्कार समाप्त गरि घाटमा गएका र घोत ल्याउने आफन्त दाजुभाइ इष्टमित्र सबैलाई पितृ प्रसादको भोज लगाइ समाप्त भयो । 

 

क्रमश :