श्रीमदभगवद गीता

बन्दना: शान्ताकारम भुजकसयम पद्मनाम सुरेसम विश्वाधारम गगन सदृश्यम मेघ बर्णम सुभान्गम लक्ष्मिकान्तं कमलनयनम योगिर्भिन्दा नगम्यम बन्दे बिष्णु भवहरम सर्बलोकै नाथक-

 

त्वमेव माता च पिता त्वमेव |

त्वमेव बन्धु च सखा त्वमेव ||

त्वमेव बिद्या द्रविणम् त्वमेव |

त्वमेव सर्वम् मम देव देव ||

महाभारत कथा धेरै जसो हिन्दुहरुले पढेकै हो | आदि अनादी कालदेखि यसको व्याख्या गरिएको थियो र छ | मैले सतही मात्र बुझेको थिए | बुवाले भागवत गीताको अध्ययन गरेमा र त्यसलाई फलोअप गरे जिबन जिउन बहुतै सरल हुन्छ,जिबन र जगतको बारेमा सोचाईको तौर तरिका फरक हुन्छ, भन्नु हुन्थ्यो | म साइन्सको बिद्यार्थी मैले त्यसलाई बुझ्न कहिल्यै कोशिश गरिन र पढिन | संस्कृत भाषा मलाइ अन्ततै क्लिष्ट लाग्ने हुनाले पनि मेरो ध्यान त्यता गएन |मेरो जीवनले अर्कै मोड लिईसकेको छ | मेरो कलेजोको प्रत्यारोपण भएपछी मेरी भान्जी बुनु जुनुले गितोपनिषद (भागवत गीता) स्वामी प्रभुपादले स्थापना गरेको हरे कृष्ण हरे राम सस्थाले प्रकाशित पुस्तक नेपालबाट पठाइकी थिइन |मैले पढेको थिइन | यो अंग्रेजीमा छ | अंग्रेजी पनि सतप्रतिशत नै बुझ्न सक्दिन | ती मेरा भान्जिहरुले मलाइ यो पुस्तक पठाउनुको रहस्य बुझिन | मैले उनीहरुलाई भरखर हाइस्कुल पढ्दै गरेका सम्झिरहेको थिए | उनिहरु त ज्ञानी भैसकेका रहेछन |नेपालबाट गिफ्टको रुपमा उनीहरुले भागवत गीताको पुस्तक पठाउनु यो संयोगमात्र होइन, यसको मर्म बुझेर जीवनलाइ धन्य बनाउन र ईश्वरसंगको सामिप्य समेत पाउन सकिन्छ भन्ने ठानेर, मैले यसलाई पढने र बुझ्ने चेष्टा जागेको छ | कवि लक्ष्मी प्रसाद देवकोटाले समेत मर्ने अन्तिम समयमा “आखिर श्री कृष्ण रहेछ एक” भन्ने शब्द उच्चारण गर्नु भएको भन्ने सुनेको थिए |

वहालाई एक प्रगतिशील र भौतिकवादी कवि र श्रष्टाको रुपमा धेरै समालोचकहरुले भनेका थिए तर अन्तिममा वहाको मुखबाट यो शब्द निस्कनुले वहालाई जिबन बाच्ने क्रममा हरेक मान्छे भौतिक बादी बन्दोरहेछ त्यस्तै वहा पनि हुनुभयो तर अन्तिम समयमा भनिएको शब्दले वहा भौतिकबादी मात्रै हुनुहुन्थेन, वहा आध्यामिक यथार्थपरक महान साहित्यकार हुनुहुन्थ्यो भन्ने लाग्छ मलाइ | वहाको व्यक्तित्वको बारेमा मैले ब्याख्या गर्न सक्दिन म त्यो लेवलमा पुगेको पनि छैन | तर सन्दर्भ भगवत गीताको आएको हुनाले मैले यो कुरा उल्लेख गरेको मात्र हो | जसमा भगत गीता साक्षात् श्री कृष्णको बाणी हो भनिएको छ | पढ्दै गर्दा म संगै मेरा मित्रहरुले पढने र बुझ्न कोशिस भयो भने म धन्य हुने छु | त्यसैले मैले पढ्दै गर्दा संगसंगै यो वे साइडमा पोस्ट गर्दै जानेछु | यसमा मैले बुझ्न नसकेको कुरा तपाइहरुले सुझाब पक्कै दिनु हुनेछ |

महाभारतमा भगवान श्री कृष्णले हरेक तरहले सम्झाउदा पनि अनेक बखेडा गरि कौरव पक्षले पाण्डबहरुलाई अंश दिन चाहनन, अन्तत महाभारत युध्द हुने निश्चित हुन्छ | नाताले कौरब र पाण्डबहरु श्री कृष्णका भान्जा भाइ र दाइ पर्दछन | कौरबले कृष्णका सेना युध्दको लागि माग्छन, सो भगवान कृष्णले दिन्छन | युद्ध हुने निश्चित भएपछी कृष्णले पान्डबलाइ दिने कुरो हुदैन | युध्दको लागि चाहिने शक्ति कौरबले लगिसकेको थियो | त्यो बचन उहाले फिर्ता लिने कुरो भएन| पाण्डबले भगवान श्रीकृष्णसंग वहाको साथ् मागे | तर भगवान श्र्री कृष्णले सो युध्दमा हतियार नछुने कसम खाइ सकेका छन् | निहत्या भएपनि श्री कृष्णलाइ पान्डबहरुले युध्द भूमिमा लैजान वहाको साथ् माग्छन | भगवान श्री कृष्ण महाभारत युध्दमा पान्डबतर्फ को अर्जुनको सारथि बनेर युध्दमा सरिक हुने बताउनु हुन्छ | हस्तिनापुर दरवारमा धृष्टरास्ट्र अन्धा राजा हुन्छन | पान्डबहरु राजा पाण्डुका पुत्र थिए | धृष्ट रास्ट्र राजाको प्रतिनिधी भएर राज्य गरेका थिय |उनका जेठा छोरा दुर्योधनलाइ राजा बनाउन हर तरहले कोशिश गरेका हुन्छन | युर्योधनले पाण्डबमाथि गरेका अपराधलाइ माफी दिदै राजा बनाउन उक्साएका थिए |

उनको महत्वाकांक्षा र अदुर्दर्शिताले महाभारत युध्द हुने निश्चित भैसकेको थियो | धृष्ट रास्ट्र पनि आफ्नो छोराको जित निश्चित हुने ठानेका थिए | उनि अन्धा थिए युध्दलाई प्रत्यक्ष हेर्न सम्भव थिएँन | श्रीकृष्ण संग उनले युध्द हेर्न चाहेको व्यक्त गरे | श्रीकृष्णले उनलाई दिब्य दृष्टि दिन खोजे | उनि डराएर आफ्नो प्रिय पात्र संजयको लागि दिव्यदृष्टि माग्छन | श्रीकृष्णले संजयलाई युध्द अबधिको दृश्य महाराजलाइ बर्णन गर्न दिव्यदृष्टि बरदान दिन्छन | भागवत गीता, महाभारत युध्द भुमिको प्रत्यक्ष युद्धको दृश्य बर्णन महाराज धृतरास्ट्रलाइ संजयले बताएको ग्रन्थ हो | जसमा भगवान श्रीकृष्णको मुखार बिन्दुबाट बोलिएको शब्दहरु छन् | यो परापुर्व कालदेखि अहिलेसम्म पनि भगवानका बचनको उत्तिकै महत्व छ ,उत्तिकै प्रभाव छ | जति व्याख्या गरेपनि त्यो अधुरो छ | यस ग्रन्थलाई मैले व्याख्या गर्न खोज्नु अन्धाले हात्तीलाई छाम्नु जस्तै हो | मेरो बुध्दिले जति सक्छु, पढछु, बुझ्ने कोशिस गर्छु र त्यसको बर्णन गर्ने कोशिस गर्ने छु | यो मेरो कृष्णार्पण हुने छ |

 

हरे कृष्ण ! श्लोक १

धृष्टराष्ट्र उवाच धर्मक्षेत्रे कुरूक्षेत्रे समवेता युयुत्सव:|

मामका:पान्डवाश्चैव किमकुर्वत सन्जय ||१||

 

धर्मक्षेत्रे : धार्मिक तीर्थालुले पवित्र स्थल मानेर जाने स्थल

कुरुक्षेत्र : त्यस धार्मिक क्षेत्रको नाम, समवेता: समावेश भएका,

युयुत्सव: लड़नको लागि तम्तयार भएर बसेका लडाकु

मामाका: मेरा पुत्रहरु

पान्डवाश्चैव: पान्डुकापुत्र

किमकुर्वत : के गरिका छन् संजय

हे संजय धृतराष्ट्रले संजयलाई भन्छन हे संजय धर्मभूमी कुरुक्षेत्रमा युध्दको लागि तम्तयार मेरा र पान्डुका पुत्रहरुले के गरे ?

धृतराष्ट्र अन्धा भएकै कारणले राजाको जेष्ठ पुत्र भएर पनि उनले राजगद्दीमा बस्नै नपाएको कारणले उनिभित्र बहुतै हिन भावना थियो |पान्दुलाई ऋषिको श्राप परेपछि उनि श्राप मोक्ष्यको लागि बनबासमा जान्छन | पान्दुका साथमा पत्नी कुन्ती , कान्छि पत्नी माद्री छोरा युधिष्टर, भिम , र अर्जुन गएका हुन्छन | उनि बनबास जाने भएपछी धृष्टरास्ट्र पान्दुको प्रतिनिधि राजा बनेका थिए |कान्छिपत्नी माद्रीका छोरा नहकुल र सहदेवको बनबास भएकै समयमा जन्म भै हुर्केका थिए |पाण्डुको मृत्यु भएपछी, कुन्ती र पांच भाइलाइ हस्तिनापुर दरबारमा फिर्ता बोलाएको हुन्छ | युधिष्टर युवराज भएकोले उनलाई हस्तिनापुरको राजा बनाउन राज्याभिषेकको लागि बिबाद हुन्छ | त्यसपछि युधिष्टर्लाई राजाहुनबाट षडयन्त्र शुरु हुन्छ | दुर्योधनलाई मामा सकुनी उकसाउन्छन् |जुवा खेलाउने र द्रोपदी बस्त्र हरण सम्मका कुकृत्य गर्न दुर्योधन पछी पर्दैन | अन्तत ; पान्दवाहरुले हस्तिनापुर बाट केहि पनि नपाउने पछी, युध्द मात्र एक उपाए थियो | यो युध्दले कि ट पाण्डव हरु सखाप हुने थिए या त कौरव पक्ष्य सखाप हुने छन् | कौरव पक्ष्य धेरै सबल थिए धेरै राजाका सेना हरु उनीहरुको साथ् थिए | पाण्डवका पक्ष्यमा उनीहरुलाई आन्याय भयो भन्ने केहि राजाले मात्र सहयोग गरेका थिए | एक्लो अर्जुनले मात्र सो युध्द जित्न सक्ने सम्भावना थिएँन | तर युध्दाले अर्कै मोड लिन्छ कि भनेर धृत राष्ट्र ससंकित थिए किन कि स्वयं श्री कृष्ण पाण्डवका पक्ष्यमा थिए | त्यसैले संजयलाई कुरू क्षेत्र मा के भएको छ भनि निकै उत्सुक भै सोध्छन |

 

जय उवाच

द्रष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्युढ़म् दुर्योधनास्तदा /

आचार्यमुपसंगम्य राजा बचनमब्रवित् //२//

भावार्थ: संजयले राजालाई भने : यस समयमा राजा दुर्योधनले पान्डबका व्युह रचानायुक्त सेना देखेर द्रोणाचार्यसंग गएर भने |

दुर्योधनले पान्डबको सैन्यको ब्यूह रचना देखेर अतालिदै आफ्नो युध्द गुरु द्रोणाचार्यसंग हामीसंग यतिधेरै सुरबीर हुदाहुदै पनि उनिहरुले बनाएको ब्यूह रचना खास किसिमको छ | गुरुलाई शुरुमै आफ्नो निशाना अर्जुन र भिमतिर केन्द्रित गराउने उदेश्यले पुगेका थिए | उनले यो युध्दलाइ एकै दिनमा सिध्दाउँने अभिप्राय थियो | यहि अभिलाषाका साथ् आफ्ना युध्द गुरुसँग गएका थिए | खास गरेर युधिष्टिरलाइ बन्दि बनाएपछि युध्द समाप्त हुने हुनाले कौरवहरुको गुह्य योजना थियो | तर अर्जुन र भिमलाइ समाप्त नपारेसम्म युधिष्टर सम्म पुग्न सकिने थिएन | गुरु द्रोणाचार्य यो महाभारत युध्दको लागि कौरव पक्ष्यका सेनापति थिए |

 

पष्येताम् पान्डुपुत्राणामाचार्य महतीम् चमुम् |

व्युढाम् द्रुपद्पुत्रेण तव शिष्यण धीमता ||३ ||

अर्थ: हे आचार्य ! तपाईका बुध्दिमान शिष्य द्रुपद पुत्र धृष्टधुम्नले निर्माण गरिएको ब्यूह ब्यबस्थापन मा खडा भएका पाण्डु पुत्रका बिशाल सेनालाई हेर्नुस | दुर्योधनले युध्दको सेनापति गुरु द्रोणाचार्यलाइ बनाएको पटक्कै मन परेको थिएन | तर युद्धमा भिष्म लगायत सबैले सेनाध्यक्ष्य युध्द गुरुलाई नै बनाउने निर्णय भएको थियो | उनलाई शंका लागेको छ कि द्रोणाचार्यले अर्जुनको बिरुध्द ससक्त आक्रमण गर्न सक्दैनन् ,किनकी द्रोणाचार्यको प्रिय शिष्य अर्जुन पाण्डुपुत्र थिए | द्रोपदसंग द्रोणाचार्यको खटपट थियो | राजाको र ब्राह्मण गुरु बीच हैसियतको कारणले एक आपसका दुस्मन भएका थिए | उनैका पुत्र ध्रिष्टधुम्न एक बुध्दिमान द्रोनाचार्यको शिष्य थिए | द्रुपद राजा द्रोपतिका पिता हुन् जुन पान्डवकि पत्नी हुन् | पान्दुको सेनाध्य दृष्टधुम्न हुनु र आफ्नो सेनाध्यक्ष ब्राह्मणगुरु हुनुले उनलाई संकोच लागिरहेको थियो | दुर्योधनले कुनै पनि हालतमा यो युध्द जित्न पर्छ भनेर द्रोनाचार्यलाई राजाको हैसियतले आदेशात्मक रुपमा पान्डवाका सेनाको निरीक्षण गरेर हेर्नुस भनेका छन् |यहा नेर सेनाध्यक्ष आफुलाई बनाएको र दुर्योधनले हस्तक्षेप गरेको द्रोनाचार्यलाई पटक्कै मन परेको छैन | यद्यपी उनि कौरब सेनाका सेनाध्यक्ष्य हुन् |उनले जिम्मेवारी अनुसारको इज्जत चाहन्छन |

 

अत्र शुरा महेष्वासा भिमार्जुनसमा युधि |

युयुधानो विरटश्च द्रुपदश्च महारथ : ||४||

धृष्टकेतुश्च्कितान: काशिराजश्च विर्यवान् |

पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नारापुंगव: ||५||

अर्थ: यी सेनामा अर्जुन र भिम समान ठुला ठुला धनुर्धर बिरहरु सात्यकि, विराट र महारथी द्रुपद पनि छन् | दुर्योधनलाई थाहा छ कि भिम र अर्जुनको शक्ति कति छ भनि त्यसैले उनका समान शक्तिशाली शुर बिर सत्यकि, बिराट र द्रुपदलाइ देखेर आफ्नो बिजयापथमा रोकावट आउने खतरा देख्छन |द्रोणाचार्यको युध्द कुशलताको अगाडी पान्डवका सेनापति ध्रिष्टधुम्नबाट त्यति खतरा देख्दैनन |आफ्नो विजयमा यी महारथीले बाधक हुनेछन भनि दुर्योधनले अनुमान लगाउछन | धृष्टकेतु चेकितान, बलवान काशीराज, पुरुजित, कुन्तिभोज, मनुष्यमा श्रेष्ठ शैव्य पनि पाण्डवका सैन्यमा सामेल छन् |

 

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च विर्यवान |

सौभद्रो द्रोपदेयाश्च सर्व एव महारथा: ||६ ||

 

अस्माकंतु विशिष्टा ते तान्निबोध व्दिजोत्तम |

नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थ तान्ब्रवीमी ||७||

अर्थ: पराक्रमी युधामंयु , बलवान उत्तमौजा, सुभद्रापुत्र अभिमन्यु र द्रोपदिका पाचैवटा छोरा र सबै बलवान र महारथी छन् | दुर्योधनले आफ्ना सेनापति लाइ भन्छन हे ब्राह्मण श्रेष्ठ ! तपाइको जानकारीको लागि मेरो पक्षका सेनापतिहरुको को को छन् मैले तपाईलाई भन्छु |

 

भवान्भिष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समीतिम्जय: |

अश्वस्थामा विकर्णस्य सौमदत्तिस्तथैव च ||८||

अर्थ : दुर्योधन भने, एक त तपाइँ स्वयं हुनुहुन्छ, अनि पितामह भिष्म, त्यसतै कर्ण, गुरु कृपाचार्य, अश्वस्थामा, विकर्ण, र सोम्दत्तका पुत्र भुरीश्रवा | यहा दुर्योधनले युध्दका बिषयगत धुरन्धर गुरु द्रोणाचार्य, अनि हामीसंग अन्य अन्त्यंत महारथी पितामह भिष्म जो धेरै लडाइमा अन्य देशलाई परास्त गरि हस्तिनापुरलाई बलियो साम्राज्यको स्थापना गरेका इतिहास पुरुष हुन् ,उनि छन् | त्यसतै कुन्तिपुत्र कर्ण जो अर्जुंनकै अर्ध भाइ हुन्, उनि अर्जुन लाइ परास्त गर्र्ने सामर्थ्य राख्छन | अर्जुनले उनलाई कुनै पनि हालतमा परास्त गर्न सक्दैनन् | अर्का संग्राम बिजयी गुरु कृपाचार्य , अर्का अमरत्व बरदान पाएका द्रोनाचार्यका पत्र अश्वस्थामा छन् | अर्का महारथी विकर्ण र सोमदत्तका पुत्र भुरी श्रवा त्यत्तिकै बलशाली र महारथी छन् | यति धेरै महायोध्दा र महारथी भएका र महाशागरमा परिणत भएका हाम्रा सेनाको मौजितिमा यो महाभारतको युध्द पान्दबले आजैको दिन पनि थाम्न सक्दैन भन्ने अभिप्रायले कृष्णलाई देखेर भयभित भएका आफ्ना सेनाध्यक्ष्य द्रोणाचार्यलाइ समझाएका छन् | कृष्णको उपस्थिति हाम्रो केहि बिगार्न सकदैनन किनभने उनले त हतियार नछुने भनेका छन् | कृष्णको रित्तो हातले यो युध्दमा पाण्डवको जित हुने छैन | भनेर दुर्योधनले आफ्ना सेनाध्यक्ष्य द्रोणाचार्यलाइ स्मरण गराइरहेका छ |

 

अन्य च बहाव: श्वुरा मदर्थे त्यक्तजिविता ।

नानाशस्त्रप्रहरणा: सर्वे युध्दविशारदा: || ९||

अर्थ: अरु धेरै सुरवीरहरु आधुनिक हतियारले युक्त भएर मेरै लागि आफ्नो जिबन समर्पण गरेका सम्पूर्ण सेना पनि युध्दको चतुर खेलाडी छन् | उनले द्रोणाचार्यलाइ भन्छन हेर्नुस मेरैलागी आफ्नो बलिदान दिन जयद्रर्थ र सल्य जस्ता सुरबीर पनि यस युध्दमा समाबेश भएका छन् | यहानेर पान्डबतर्फका अर्जुनलाई युध्द भुमिबाट बाहिर ल्याउन कोशिश गर्ने छन् | यो उनीहरुलाई थाहा छ अर्जुनसंग जित्न सक्दैनन तर अर्जुन अनुपस्थिमा पाण्डवका सेनालाई हामीले सजिलै माथ दिन सक्छौ भन्ने आसय ब्यक्त गर्दछन | यत्रो महारथी, रथी, र सुरबीर योध्दा, सगरामा परिनत भएका सेना सहितको संगठित शाक्त भएपछी ढुक्क भएर अगाडी बढ्नुस, यसरी आफ्ना सेनापतिलाई सम्झाएका छन् |

 

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भिश्माभीरक्षितम् |

पर्याप्तं त्विदमेतेषाम बलं भीमाभिरक्षितम् ||१०||

अर्थ:पाण्डवका भिमव्दारा सेनालाई ध्यानपूर्वक गरिएको रक्षा सिमित छ | भीष्म पितामहबाट रक्षित हाम्रो सेना अपार शक्तिशाली छ | यहा दुर्योधनले पाण्डव तर्फका सिमित सैन्य शक्ति देखेर अन्त्यन्त हर्सित हुदै पाण्डव तर्फको साह्रै बलशाली भिम नै हो | उसले रक्षा गरिएको सेनाले हाम्रो यो बिशाल सेना, भिष्म पितामह ले रक्षित सेनासंग तुलना गर्न सकिन्न | मलाइ राम्रो संग थाहा छ | यदि म मरे भने भिमकै हातबाट मर्ने छु या त भिम मेरो हातबाट मर्ने छ | भिमलाइ दुर्योधनले निजि सत्रु ठानेको हुन्छ | उसलाई मार्न सक्यो भने भीमले मात्र सक्छ भन्ने ठानेको छ | उसले युध्द विजय उन्मुख हुदै गएको ठानेर सेनापतिलाई प्रफुल्लित मुद्रामा भनिराखेको छ |

 

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिता :।

भिष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्त: सर्व एव हि ।।११॥

 

तस्य संजयन्हर्ष कुरूबृध्द: पितामह:|

सिंहनादं विनद्धोच्चै: शंख दध्मौ प्रतापवान् ||१२||

अर्थ: त्यसैले तपाइहरु सबै नै फौजभित्र पस्ने सबै व्दारहरुमा, नाका नाकामा र मोर्चाहरुमा आआफ्नो ठाउमा दृढताक साथ् खडा भै सबैतिरबाट पितामा बिस्मको संरकस यसरी दुर्योधनले द्रोणाचार्य समक्ष्य सुनाएको बचन सुनेपछि कौरवमा सर्वश्रेष्ठ प्रतापी बृध्द भिष्मले दुर्योधनलाई हर्षित पार्ने गरि गर्जदै शिंह नाद गरि शंख फुके | भिष्म पितामहलाई थाहा छ कि भगवान श्रीकृष्ण प्रतिव्द्न्द भएको ठाउमा उनले यो युध्द जित्न सक्दैनन | तर उनि विवस छन् | उनि हस्तिनापुर संगको प्रतिबध्दताले गर्दा दुर्योधनको पक्ष्यमा लडन बाध्य छन् | दुर्योधनको हतास मनस्थितिलाई शान्तन्वा र हर्षित गराउनको लागि शिंह नाद गरि शंख फुकेका छन् | यो आवाजले दुर्योधनलाई हर्षित गराएको छ | किनकि दुर्योधनलाई अझै पनि शंका थियो |भिष्म पितामह कतै पाण्डवको पक्ष्य लिएर तथस्ट बस्ने त होईनन ! यो शंखको हुन्कारले उक्त शंकालाई निवारण गरेको छ | युर्योधनलाई थाहा छ भिष्म पितामहाले इच्छा मरणको बरदान पाएका छन् | त्यसैले पनि यो युध्द जिन्नेमा विस्वस्त छन् दुर्योधन |

 

तत: शंखाश्च भेर्यश्च पणवानाक्गोमुखा: |

सहसै वाभ्यहन्यंन्त स शब्दस्तुमुलोअभावत् ||१३||

 

तत: श्वेतैर्हयेयुक्ते महती स्यन्दने स्थितौ |

माधव: पान्डवाश्चैव दिव्यौ शंखौ प्रद्ध्मतु : ||१४||

भावार्थ : त्यसपछि एकै चोटी शंख ,मृदंग आदि बाजा बज्न थालेर भयानक आवाज गुन्जमान भयो त्यस्तै सहस्र स्वेत घोडायुक्त अति उत्तम रथमा विराजमान भएका भगवान श्रीकृष्ण र अर्जुनले पनि अलौकिक शंख बजाए | युद्धको घोषणा गर्नको लागि यी बाजा र शंख बजाइएका हुन् | दुर्योधनले आफ्नो जित हुने घमण्ड गर्दै सर्व प्रथम युध्द घोषणा गरे भने | त्यसको स्विकार गर्दै अर्जुन र श्रीकृष्ण पनि आफ्ना अलौकिक शंख बजाएर उत्तर दिएका छन् |

 

पान्चजन्यं हृषिकेशो देवदत्तं धनन्जय |

पौण्ड्रम् दध्मौ महाशंखम् भिमकर्मा वृकोदर:||१५||

भावार्थ : भगवान श्रीकृष्णले पान्चजन्य नामक, अर्जुनले देवदत्त नामक शंख बजाए र बलाशाली भीमसेनले पौण्ड्र नामक महाशाखा बजाए |

 

अनन्त विजयम् राजा कुन्तिपुत्रो युधिष्ठिर: |

नहकुल: सहदेवश्च: सुघोषमणिपुष्पकौ ||१६ ||

 

काश्यश्च परमेश्वास: शिखण्डी च महारथ: |

ध्रिष्ट्धुम्रो बिराटश्च साटीकिश्चापराजिता ||१७||

 

द्रूपदो द्रौपदेयाश्च सर्वश: पृथिवीपते |

सोभद्रश्च महाबाहु: शंखान्दध्मु पृथक्पृथक् ||१८||

भावार्थ: कुन्तिपुत्र राजा युधिष्ठिरले अनन्तविजय नामक शंख र नहकुल र सहदेवले सुघोश र मणिपुर नामक शंख बजाए | त्यस्तै काशीराज, महारथी शिखण्डी, धृष्ट धुम्न, बिराट, अजेय, सात्यकी तथा राजा द्रुपद र द्रोपदिका पांच भाइ साथै बलवान हात भएका सुभद्रा पुत्र अभिमन्यु यी सबैले आ-आफ्नो अलग अलग शंख बजाए | महाभारतको कुरू क्षेत्रको युध्दमा संसारका महायोध्दा एकै ठाउमा जम्मा भएका थिए | यो युध्दमा हजारौ संख्यामा निरह जनताको हत्या हुने छ | यो नहोस भनेर श्री कृष्णले पान्डवालाई अंशमा पांच गाउमा सन्तोष बनाएर मनाएका थिए | तर कौरव जेष्ठ पुत्र दुर्योधनले पान्दवालाई खेदो खनेर नै लाक्ष्या गृहमा भश्म बनाउने योजना बनाए | लाक्ष्या गृह जलाए पनि पाण्डव बाच्न सफल भएर उनि हस्तिनापुरको एकलौटी राजा हुने मोहले गर्दा र पाण्डवको सम्पूर्ण अधिकारलाई हनन गरे | राजा धृष्टराष्ट्रको कुण्ठित महत्वाकान्छ्याले गर्दा र शकुनीको भडकाउले गर्दा दुर्योधनको दुत्शाहस बढेको थियो | यसैको परिणाम स्वरूप महाभारत कुरुक्षेत्रमा यी बिरहरुले शंखनाद गरि युध्दको घोषणा गरेका छन् |

 

स घोषो धार्तराष्ट्राणाम् हृदयानी व्यदारयत् |

नभश्च पृथीविम् चैव तुमुलोअभ्यनुनादयन् ||१९||

 

अथ व्यवस्थितान्दूष्टवा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वज: |

प्रवृत्ते शश्रसम्पाते धनुरुधम्य पाण्डवा : ||२०||

 

हृषिकेशम् तदा बाक्यमिदमाह महिपते |

अर्जुन उवाच सेनयोरुभयोर्मध्ये रथम् स्थापय मेअच्युत ||२१||

 

यावादेतान्नीरीक्षेअहम् योद्धुकामान्वस्थितान् |

कैर्मया सह योध्दव्यम्समीन्रणसमुधमे ||२२||

अर्थ: तत्पश्चात धृतराष्ट्रका पुत्र कौरवहरुले पनि गगनभेदी शंखनाद गरि आकाश र धरतीलाई कम्पन गराएर हृदय विदारक शब्दायमान गराए | हे राजन यसपछि कपिध्वज अर्जुनले उभिएर धृत राष्ट्रका पुत्रहरुलाई हेरे अनि यो बेला धनुष उठाएर् ऋषिकेश श्रीकृष्ण महाराज संग भन्दछन हे कृष्ण हे अच्युत मेरो रथलाई दुवै सेनाको बिचमा लगेर खडा गरिदिनुस | ताकी यो महा भारतमा युध्द चाहना राख्ने वा युध्दको कामना गर्ने लाइ र यो युध्द ब्यापारमा मैले क- कससँग युध्द गर्न लायक छन् म राम्रै संग हेरु भनेर अर्जुनले भन्दछन |

 

योत्स्यमानानवेक्षेअहं य एतेअत्र समागता ।

धार्ताराष्ट्रास्य दुर्बुध्देर्युध्दे प्रियचिकिर्षव : ।।२३॥

 

संजय उवाच एव्मुक्तो हृशिकेशो गुडाकेशेन भारत ।

सेनरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ।।२४॥

 

भिष्मद्रोणप्रमुखत: सर्वेषां च महिक्षिताम् ।

उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेत्तान्कुरुनिति ।।२५॥

 

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थ: पितृनथ पितामहान |

आचार्यान्मातुलान्भ्रात्रिन्पुत्रान्पौत्रान्सखिंस्तथा ।|२६॥

 

श्वसुरान्सुहृदश्चैव सेनायोरुभयोरपी |

तान्समीक्ष्य स कौन्तय: सर्वान्बन्धुनवस्तितान |||२७ ||

 

कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवित् |

अर्जुन उवाच दृष्टवेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सूम् समुपस्थितम् |।२८ ॥

 

सिदन्ति मम गात्राणइ मुखम च परिश्रुष्यति |

वेपथुश्च शरिरे मे रोमहर्षश्चजायते ।।२९॥

अर्थ:दुर्बुध्दी दुर्योधनको युध्दमा विजय चाहने जुन जुन बिर योध्दाहरु यस रणभूमिमा खडा भएर युध्द गर्न तम्सिएका छन् ति सबैलाई नियालेर हेर्दछु । संजयले भने हे महाराज अर्जुनले यस प्रकारले बिन्ति गरिरहनु भएको र ऋषिकेश भगवानले आफ्नो उत्तम रथलाई दुवै पक्षको सेनाका बिचमा खडा गरिदिनुभयो । अनि वहाले पितामह भिष्म एवं द्रोणाचार्य र एकत्रित भएका अरु सबै राजा सामुन्ने खडा भएर आज्ञा भयो – हे अर्जुन युध्दका निमित्त एकै ठाउमा जुटेका यी कौरबहरुलाई हेर । तत्पश्चात अर्जुनले दुवै सेनामा उपस्थित भएका पिताको भाइहरु पितामह, आचार्य गुरुहरु, भाइका छोराहरु, मामाहरु, नातिहरु, ससुरालिहरु, आफना सुह्रिदयि मित्रहरु देख्छन | यसरि युध्दका भूमिमा उपस्थित सम्पूर्ण बन्धु बान्धवहरु देखेर अन्त्यन्तै भावुक करुणायुक्त भै कुन्ती पुत्र अर्जुनले शोक गर्दै यसो भन्छन, हे कृष्ण ! यो युध्द लड़नको लागि इच्छुक स्वजन समुदायहरुलाई देखेर मेरा सबै अंगहरु शिथिल हुदै मुख सुख्दै गएको छ र मेरा शरीरमा कम्प तथा रोमाञ्च पैदा भएका छन् ।

 

गान्डिवं स्रंसते हस्तात्त्वक्वै परिदह्यते |

न च शंकोम्यवस्थातुम भ्रम्तिव च मे मन: |।३०॥

 

निमित्तांनी च पश्यामी विपरितानी केशव |

न च श्रेयोअनुपश्यामि हत्वास्वजनमाहवे ।।३१॥

अर्थ: शरीर कम्पमानका साथै स्तभ्द रोमान्चक हुदै मेरा हातबाट गाण्डिव झर्न लागिरहेको छ | शरीर तप्त हुदै छ र मेरो मन भ्रमित भैरहेको छ ,त्यसैले त्यसैले हे कृष्ण मा यहा खडा हुन् पनि सकिरहेको छैन | यत्रो महाभारत युध्दमा अर्जुनका आफ्नै साख्खै रगतका नाता आफ्ना पितामह, भाइ भतिजा, भान्जा, शासुरा, मामा, गुरुजनहरु र सबै आफ्ना जनहरु संग महान युध्द लडन सबैलाई मार्न वा मारेर राज्य सुख भोग गर्ने उनले सोच्न पनि सक्दैन्न | युध्द्बबाट हुने भयानक परिणामले उनि भयभित हुन्छन | यो कुरा सोचेर उनको सरिरमा कम्प आउनुको साथसाथै काम ज्वरो पनि आउछ | अर्जुनले समातेको गाण्डिव हातबाट छुटेर तल झर्छ | अर्जुन दिग्भाम्रित भएर उनि रथमा खडा हुन् नसकी थचक्क बस्छन | अर्जुन बहादुर हुनुको साथै दयावान पनि थिए | उनि आफन्तलाई मारेर राज्य उनलाई चाहिदैन भन्दै मेरा आफन्त रगतका नाता पितामह, काका, भतिजा, मामा शासुरा, भाइ भतिजा भान्जा र अन्य निरिह सैनिक लाइ मारेर म नरका को बास गरु! म कुलको सर्व नास गरेर म् यस लोक र परलोकमा समेत कुलंगार टाउको मा लियर बाचू | हे कृष्ण म् यो युध्दमा गाण्डिव चलाउन सक्दीन | पितामह जसको हातमा खेलेर म ठुलो भए, जुन गुरुले मलाइ महान धनुर्धर बनाउन रात दिन मेहनत गरे म तिनीहरुको बिरुध्द कसरि म बाण चलाउ | अर्जुन भित्र भएको कारुण देख्न पाइन्छ यहा | वास्तबमा उनि इश्वरका परम भक्त त थिए नै, दयावान थिए, उनमा भित्रै देखि यो युध्द भाग्न मन लागेको थियो | उनको मा रेको छ | उनि पटक पटक ति स्व जन लाइ हेरेर अरु तडपिन्छन | उनको इश्वर प्रतिको आस्था र युध्द प्रति बितिस्ना जागेर आउछ | उनको निधारमा चिट चिट पसिना आउछ | अर्जुनले युध्दमा आफु लडन नसक्ने स्पष्ट श्रीकृष्णलाइ बताउछन |

 

न कांक्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानी च |

किं नो राज्येन गिविंद किं भोगैर्जीवितेन वा ||३२||

 

येषामर्थे कांक्षितं नो राज्य भोगा: सुखानी च 😐

त इमेवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्याक्तत्वक्ता धनानि च ||३३||

 

आचार्य: पितर: पुत्रास्तथैव च पितामहा: |

मातुला: श्वशुरा: पौत्रा: श्याला: सम्बन्धिनस्तथा ||३४ ||

 

एतान्न हन्तुमिक्ष्यामी घ्रतोअपी मधुसूदन |

अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतो: किं नु महिकृते ||३५ ||

अर्थ: हे केशव सबै लक्षणले बिपरित कुरा मात्र देख्दछु, युध्दमा आफ्ना कुललाई मारेर कल्याण देख्दिन | हे कृष्ण, मलाइ विजय चाहिदैन, म राज्य र शुख पनि चाहन्न | हे गोविन्द, मलाइ यो राज्य र राजसी भोग मेरो जिवनमा के प्रयोजन छ ? किनकि हामीलाई जुन राज्य, शुख र बैभव जसको लागि चाहिएको तिनै जन गुरुजन, काका, दादा, मामा, ससुरा, नाति, साला, तथा सम्पूर्ण आफंन्तहरु आफ्नो धन र जीवनको आश मारेर युध्द भूमिमा खडा भएका छन् | त्यसैले हे कृष्ण, हे मधुसुदन!राज्यको कुरै छोडौ |मलाइ तिनै लोकको राज्य पाइन्छ भने पनि वा सुखभोग पाइन्छ भनेपनि म यिनीहरुलाई मार्न चाहन्न |

 

निहत्य धार्तराष्ट्रान्न: का प्रीति: स्याज्जनार्दन |

पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिन :।।३६ ॥ |

 

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्ताराष्ट्रान्सबान्धवान् |

स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिन: स्याम माधव ||३७ ||

 

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभो पहत चेतस: |

कुलाक्षयकृतं दोषं मित्रदोहे च पातकम् ||३८||

 

कथं न ज्ञयेमस्माभि: पापादस्मान्निवर्तितुंम् |

कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यभ्दिर्जनार्दन ||३९||

 

कुलक्षय पणश्यन्ति कुलधर्मा: सनातन: |

धर्मेनष्टे कुलं कृत्न्समधर्मोअभिभ वत्युत ||४० ||

 

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रिय: |

स्त्रीषु दुष्टासु वाष्णेय जायते वर्णसंकर ||४१||

अर्थ: हे माधव धृतराष्ट्रका पुत्रहरुलाई मारेर हामीलाई के प्रशन्नता हुन्छ र !यी आततायीहरुलाई मारेर त हामीलाई पाप मात्रै लाग्ने छ | आफ्ना बान्धव धृतराष्ट्रका पुत्रहरुलाई मार्न म योग्य छैन किन कि आफ्नो कुटुम्बहरुलाई मारेर म कसरि सुखी हुन् सक्छु ? यद्यपी यिनीहरु लोभबाट भ्रष्ट चित्त भएका कुललाई नाश गर्न उद्दत र मित्रहरुलाई बिरोध र धोकाघडी गर्न नचुक्नेहरु पापलाई देख्दैनन ! हे कृष्ण, कुलनाशक दोषलाइ जान्ने हामीहरु त किन यस पापबाट हटन बिचार किन नगर्ने, किन नसोच्ने ! यसकोलागि बिचार गर्ने पर्छ | किन भने कुलको नाश भयो भने सनातन कूलधर्म नाश हुन् जान्छ, धर्मको नाश भए पापले हामीलाई थिच्ने छ | पाप बढे पछी कुलका स्त्रीहरु दुषित हुने छन् र स्त्री दुषित भएर वर्णसंकर जन्मन्छन |

 

संकरो नरकायैव कुलन्घानां कुलस्य च |

पतन्ति पितरो ह्येषाम् लुप्तपिन्ड़ो दकक्रिया: ||४२ ||

 

दोषैरेतै: कुलन्घानां वर्णसंकरकै: |

उत्साद्धेन्ते जातिधर्मा: कुलधर्माश्च शाश्वता:||४३ ||

 

उत्सन्नकुलधर्माणाम् मनुष्याणाम् जनार्दन |

नराके नियतं वासो भवतित्यनुश्रुश्रम ||४४ ||

 

अहो बत मह्त्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् |

यद्राज्य सुख लोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यता: ||४५ ||

 

यदि मामप्रतिकारमशस्रं शास्रपाणय:|

धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ||४६ ||

 

संजय उवाच एवमुक्तार्जुन: संखे रथोपस्य उपविशत् |

विसृज्य सशरं चापं शोकसंविन्गमानस: ||४७ ||

अर्थ: यी वर्णसंकरहरु कुलाघाती र कुललाई नरकमा लैजानको लागि हुन् ,यिनहरुबाट प्राप्त जल र पिण्ड ले पितृलोक पनि निचो हुनेछन | यी वर्ण संकर दोष कै कारणले कुल्घातिहरुको कुलधर्म र जातिधर्म नष्ट हुन जान्छ | हे जनार्दन नष्ट भएको कुलाधर्मा वाला मनुष्यका अनन्त कालसम्म नरकको बास हुन्छ भन्ने कुरा सुनेको छु | अहो हामि बुद्धिमान भएर पनि राज्य सुख भोगको लोभले आफ्ना कुललाई बिनास गर्न उद्दत भएका छौ , मलाइ अपशोस छ | शस्त्रधारी धृतराष्ट्रका पुत्रहरुले यदि म निसश्त्र हुदा कुरुक्षेत्रमा मारे भने पनि मेरो लागि अन्त्यन्तै कल्याणकारी हुने थियो | संजयले भन्छन : रणभूमिमा शोकले उव्दिग्न मन बनाएर यस्तो कुरा भन्दै अर्जुन बाणसहित धनुष त्यागेर रथको पछाडी गै थचक्क बस्छन | ( कुरूक्षेत्रमा घटेका प्रत्येक सजिव बर्णन धृतराष्ट्रलाइ संजयले श्रीकृष्णबाट प्राप्त दिव्यदृष्टिको माध्यमबाट संजयले सुनाएको दृश्य बर्णन हो )

 

अथश्रीमद्भगवतद्गीताको अर्जुनाविशादयोगनामको प्रथम अध्याय समाप्त ।


Fatal error: Uncaught Exception: 12: REST API is deprecated for versions v2.1 and higher (12) thrown in /homepages/6/d281313289/htdocs/hamronepal/wp-content/plugins/seo-facebook-comments/facebook/base_facebook.php on line 1273