अध्यात्म बाटोमा-६, (तेतिसकोटी देवताबारे भ्रम र यथार्थ  )

पुण्डरी अर्याल
पुण्डरी अर्याल

 

तेत्तिस कोटी देवता अर्थात तेत्तिस करोड देवता, जो सुकैको  पनी समझ बाहिरको कुरा हुन्छ । जसले यी देवतालाइ मान्छ उसले त जिबनमा ति देवताको नाम सुन्नै  नपाइ मर्दछ ।  मैले पहिला यसको बारेमा  बुझ्न कोशिश गरिन !  पांच सात देवताको नाम जाने बाउबाजेको पिढ़ो थामि हालियो । भनेर चित्त बुझाएको थिए । अध्यात्मको बाटोमा लाग्दै गर्दा अझ हिन्दु परिवारबाट जन्मेको मान्छे त्यसमा पनी पण्डित परिवारमा, पहिले आफुले संस्कृत शिक्षा तर्फ नलागेर गाइ खाने विद्याको पछाडी नै लागीयो । ढिलै  भए पनी समझमा आएको महसुस गरेको छु । अध्यात्मबादको खोजी र अध्ययन अब मेरो चासोको बिषय हुन् पुगेको छ । यसलाई खोज्ने क्रममा छु | हिन्दुहरुको ३३ करोड देवता छन् भन्ने गर्दथ्यौ । अहिले पनी हिन्दु भन्दा देवता बढी भएको कुरा गर्दछौ । हिन्दु जनहरुले अनेकौ देवतालाई इष्ट देव बनाएका पाउदछौ । कसैले पनी एकिन गरेर भन्न सकिराखेका छैनौ । हिन्दु धर्मालम्बीहरुको लागी ३३ कोटी देवी देवता भएका धर्ममा कुन देवता सर्व श्रेष्ठ हुन् भनि दिग्भ्रमित भैरहेको पाउछौ |                                                                                                  यहा हामीले ३३ कोटी भन्ने बित्तिकै ३३ करोड भन्ने बुझी राखेका छौ | कोटी भनेको करोड नै हो । तर कोटीको मतलब वा माने करोड मात्र होइन, यसको शाब्दिक अर्थ अरु पनि हुन् सक्छ ? एउटा शब्दको माने एउटै मात्रै हुन्छ भन्ने छैन, यसका अर्थ धेरै हुन् सक्छन । अंग्रेजी भाषामा पनी यस्ता धेरै शब्द छन् जसको अर्थ धेरै हुन्छन जुन वाक्यमा निर्भर हुन्छन । कोटिलाई हामीले करोड भनेर बुझी राखेका छौ | कोटीको अर्थ करोड पनी हो तर यसको अर्थ अरु  पनि हुन् सक्छ ।  कोटीको अर्थ करोड,  किसिम, वर्ग अथवा श्रेणी भन्ने नै लाग्छ | यो त भयो कोटीको अर्थ तर बेदका अनुसार ती ३३  देवतालाइ नै वर्गीकृत गरिएको छ । कोटीको अर्थ करोड मात्रै होइन भन्ने कुरा हामि बुझ्न आबस्याक  छ । यसका केहि उदारहण छ जस्तै: कुनै सामानलाइ यो उच्च कोटीको रहेछ भन्ने गर्छौ । कुनै बर्ग बिशेषलाइ समेत हामीले कुन कोटीमा पर्छ ? भन्ने सुनेका छौ । बिभिन्न बिशेषता भएका बस्तु वा व्यक्ति वा मापनको प्रकारलाइ बुझाउनको लागी पनी कोटी शब्दको प्रयोग भएको हुन्छ । ३३ कोटी देवता को हुन त  ?  यो पनि जान्न आबस्याक भएको छ |
यी ३३ प्रकारका अर्थात किसिमका पदभार गरेका देवता कुन कुन हुन भन्ने कुरा थाहा पाउन आवस्याक छ | हिन्दुहरुको दर्शन परमेश्वर परमात्मा भनेका निराकार निरन्जन र सर्वव्यापी हुन् | सर्वशक्तिवान परमात्मा एक छन् | ज्ञानीहरुले यसै भनिरहेका छन् , तर पनि हामीले यी ३३ कोटी देवताको बारेमा जान्न आबस्याक छ | यहा ५  बर्गका ३३ किसिमका देवताको बर्णन पाइएको छ |
जस अनुसार
१. वशु – ८ किसिमका ,
२. रुद्र ११ किसिमका
३. आदित्य १२ किसिमका ,
४. इन्द्र १
५. १.प्रजापति हुन् भन्ने भेटिन्छ |

१. वशु 

८ वशुहरुको नाम  (बिष्णु भगवानका सहायक हुन् भनिएको छ |)
१. धर (पृथ्वी), २. ध्रुव (नक्षत्र),  ३. सोम (चन्द्र), ४. अह (अंतरिक्ष), ५. अनिल (वायु),                ६. अनल(अग्नि), ७. प्रत्युष (सूर्य),  ८. प्रभास (जसलाई गंगाको आठौ सन्तानको रुपमा भिष्म  भनिएको पाइन्छ |))

कतै कतै भने अस्ट दिक्पालहरुलाई ८ वसुको रुपमा मानिएको पनि भेटिएको छ | जसमा आठ दिशामा सुरक्षादिन र शासन गर्नको लागि वसेका देवताहरुलाई उल्लेख गरेको पाइन्छ |             १. दक्षिण पुर्व- अग्नि २. पुर्व-इन्द्र,  ३. दक्षिण -यम, ४. दक्षिण पश्चिम- निरिती ५. पश्चिम – वरुण, ६. उत्तर- कुबेर ७.उत्तर पश्चिम- इशान,  ८ . उत्तर पुर्व- कुबेर भनेर उल्लेख गरेको पाइन्छ |

११ रुद्र स्वरूप

रुद्रलाई दु:ख र भयलाई अन्त गर्ने, सारा जगत प्रकृतिको कर्ता धर्ताको सर्वशक्तिमान देवादिदेव शिवशक्ति स्वरुप मानिएको छ | एकादश रुद्रलाइ यसरि पनि व्याख्या गरिएको छ | जसमा रुद्रका

५ वटा अबधारणा छन् : १ आनन्द २ ज्ञान ३. बिचार ४. प्राण (जिबन) ५. बाणी
५ वटा स्वरूप छन् : शिव (देवादिदेव), तत्पुरुष (विशिष्ट), अघोरा (भय मुक्त) ,वामदेव (प्रसन्नप्रदान), सदियोजत(अजन्मा),
१. आत्म |

यसरि एकादश रुद्र स्वरुपको व्याख्या गरिएको छ , कतै कतै भने एकादश रुद्रको नामहरु संगै प्रतिकारात्मक स्वरुप समेत ब्याख्या भएको पाइन्छ |

१. शम्भु : शास्त्र अनुशार यो रुद्र स्वरुपको साक्षात् ब्रह्म हुन् | यहि रुपले जगतको रचना, पालन, र साहार गर्दछन |

२. पिनाकी: ज्ञान रुपी चार बेदको स्वरूप मानिएका पिनाकी रुद्र दुखको अन्त गर्ने कार्यभार हुन्छ |

३. गिरिश: कैलाश पर्वतमा बास भएकाले यिनलाई गिरिश भनिएको र शुख आनन्द दिने देवका रुपमा छन् |

४. स्थाणु: समाधि, तप र आत्मलिनहुने भएकाले स्थाणुस्वरूप मानिएको छ | यो रुपमा बायामा पार्वतिरुप
शक्तिरही शिवशक्ति रुपमा विराजित हुन्छन |

५. भर्ग: भगवान रुद्रको तेजोमयस्वरूप हो | यो रुपमा भय र पीडालाई नास गरिएको हुन्छ |

६. भव: यो रुद्रको ज्ञानबल, योगबल, र भागवत प्रेको रुपमा मानिएको छ |

७. सदाशिव : रुद्रको यो स्वरूप निराकार ब्रह्माको साकार रुप हो, जसले शुख, वैभव र आनंद प्रदान गर्नेस्वरूप हो |

८. शिव: यो रुद्ररूप अन्तहीन सुख कल्याणकारी रुप होजसले मोक्ष प्राप्तिको लागि आराधना गरिन्छ |

९. हर: यो स्वरूप नागधारण गरेका रुद्र सारीरिक र मानसिक सान्सारिरिक दुख हरणगरिने रुप हो | नागसमान काल पनी यिनको नियन्त्रणमा हुन्छ |

१०. शर्व : काललाई काबुअमा राख्न सक्ने रुद्ररुपलाई शर्व भनिएको छ |

११. कपाली : जताधारी गङ्गालाइ समेत समेटेर कपालमा राख्न सक्ने भएकोले यिनलाई कपाली भनिएको हो \ यो रुप दम्भलाई नाश गरि समस्त सुख दिने स्वरूप हो |

आदित्यका १२ स्वरूप हुन्छन |

१२ आदित्य ( सबै देवताको मूल देवता) १. धाता, २. मित्र, ३. आर्यमान, ४.शक्र, ५. वरुण, ६.अंश
७. भाग, ८. विवास्वात, ९. पूषन, १०. सविता, ११. त्वास्था, १२ विष्णु

इन्द्र र प्रजापति
गरि ३३ प्रकारका देवहरु हुन् |
कहिँ कहि इन्द्र र प्रजापतिको स्थानमा अश्विनी कुमारका दुइ भाइलाई पनि उल्लेख गरेको पाइन्छ | यी आयुर्बेद चिकित्सा क्षेत्रका देवता हुन् |

यहा हामी हिन्दु धर्मालम्बी त भैरहेका छौ | यी कुरा ज्ञान भएमा ३३ करोड  देवताको भ्रम पक्कै हटने कुरामा म बिश्वस्त छु ।  यी कुरालाइ जानेर पक्कै बेफाइदा नहोला |

पुण्डरी अर्याल
१२/०५/२०१५

Leave a Reply