अध्यात्मको बाटोमा -१४, कर्म भनेको के हो ? 

साधारणतया कर्म भनेको मानिसव्दारा गरिने काम वा चेष्टा हो । आफु बाच्नको लागी गरिने सम्पूर्ण  क्रियाकलाप नै कर्म को । जीविको पार्जन गर्न गरिने सम्पूर्ण काम जुनसुकै होस, हाम्रो राम्रो नराम्रो सम्पूर्ण क्रियाकलाप कामलाइ कर्म भनेर बुझिन्छ । अर्थात आफुले गरेको काम नै कर्म हो । 

कर्मका  तिन भेद छन अर्थात तिन प्रकारका कर्म छन भनेर भागवगीतामा भनिएको छ ।

 

१.कृयमाण कर्म  

२. संचित कर्म 

३. प्रारब्ध कर्म  

 

१. कृयमाण कर्म : हामीले बिहान उठे देखि राती नसुतेसम्म गरिने सारिरिक तथा मानसिक कामहरुलाइ नै क्रियमाण कर्म भनिन्छ । जन्मदेखि मृत्यु पर्यन्त गरिने सबै  किसिमका कर्मलाई नै क्रियमाण भनिन्छ । त्यसैले जिबन भर गरिने कृयमाण कर्मले मनुष्यलाई कालान्तरमा फल नदिईकन शान्त हुने सक्दैनन् । जबसम्म कर्मले  फल दिदैनन, तबसम्म यी कर्महरु शान्त हुने सक्दैनन् । हामीले गरेको साधारण क्रियाकलापले तुरुन्त फल दिन्छ, खाना खायौ भने त्यसको फल अघाउनु, पानी पिउनुको फल प्यास मर्नु हो । कतिपय हामीले गरेका कर्महरु कालान्तरमा फल दिन्छ, हामीले अरुको भलाइ गरिने सत्कर्मबाट तत्काल कुनै फाइदा हुदैन ।

 

२. संचित कर्म : कतिपय क्रियमण  कर्मको फल तत्काल प्राप्त गर्न सकिदैन । किनकि हामीले धान रोपे पछि पाक्नलाई समय चाहिन्छ त्यसतै आफुले गरेको कर्म पनी परिपक्क हुनलाई समय लाग्छ । त्यसैले आफुले गरेको मानवता र धर्मका लागी राम्रा अथवा नराम्रा कर्महरुको फल पनी संचित भएर बसेको हुन्छ । हरेक बिज बिजन रोपेपछि फल्नको लागी आफआफ्नै समय पुगेपछि मात्र फल खान पाइन्छ ।  जिबनमा हामीले हजारौ लाखौ कर्म गरेका हुम्ला | जसमा ८० प्रतिशत कर्मको फल आफुले प्राप्त गरे पनी २० प्रतिशत कर्मफलको समय अबधि नपुग भएर बाँकी रहेको हुन सक्छ । यसरी अनादि काल देखिका अनेकौ जन्म देखि संचित कर्महरु परिपक्क भएपछी फल दिएर मात्र शान्त हुन्छन । यसरी आफुले लिएका धन, नराम्रो काम, पुन्य काम, दान दाताब्यहरु सबै संचित कर्ममा गएर बस्छ । 

 

३. प्रारब्ध कर्म : संचित कर्म परिपक्क भएर त्यस कर्मको फल दिन प्राप्त गर्न थाल्दछ तब त्यस कर्मलाइ प्रारब्ध कर्म फल भनिन्छ । प्रारब्ध कर्म फल अनुसार जिबले शरीर धारण गर्दछ । र उसले प्रारब्ध कर्मफल भोगे पछि मात्र शरीर त्याग गर्न पाउदछ । मानिसको प्रारब्ध कर्म फल  भोग्नको लागि त्यो भोग अनुसारका शरीर, स्त्री, पुत्र, धन दौलत स्वस्थ जिबन पर्यन्त प्राप्त गर्न सकिन्छ र भोगिसके पछि ति प्राप्त गरेका फल स्वत: सकिएर जान्छन । प्रारब्ध कर्मको फल पुर्णरुपमा नभोगेसम्म शरीर मनबाट छुटकारा पाइदैन । 

यहि कर्मको भव चक्करमा मनुष्य अनेकौ योनिमा  जन्म मरण चक्रमा घुमिरहेका हुन्छौ । जगत गुरु श्री शंकाराचार्य भन्नु हुन्छ । 

 

पुनरपि जननं पुनरपि मरणं  पुनरपि जननीजठरे शयनम् ।

इहं संसारे खलु दुस्तारे कृपया पारे पाही मुरारे ।। 

 

आफुले गरेको कर्मको कर्मफल भोग गर्नकै लागी नै जन्मदै मर्दै यो संसारमा भटकिदै रहेका छम  । जन्मेर फेरी संचित कर्म गर्दछन र फेरी संचित कर्म को फल भोग गर्न प्रारब्ध कर्म फलको रुपमा फेरी जन्मने पर्ने हुन्छ । प्राणि जगतमा जन्म मरणको यो निरन्तरता सदा कायम रहन्छ, जबसम्म उसको मुक्ति अर्थात् परमेश्वरमा बिलिन हुदैन ।  

भागवतगीतामा भगवान श्रीकृष्णले कर्मयोग बारेमा अर्जुनलाइ हर तरहले सम्झाउनु भएको थियो । 

 

न कर्मणामनाराम्भान्नैष्कम्यं पुरुषोअश्रुते |

न च सन्न्यसनादेव सिध्दिं समधिगच्छति ||४||

न हि कश्चीत्क्षणमपी जातु तिष्ठत्यकर्मकृत |

कार्यते ह्यवश: कर्म सर्व: प्रकृतिजैर्गुनै: ||५||

कर्मेन्दीयाणी संयम्य य आस्ते मनसा स्मरण |

इन्दियार्थान्विमुढात्मा मिथ्याचार: स उच्यते ||६||

यस्त्वीन्द्रियाणी मनसा नियम्यारभतेअर्जुन |

कर्मेन्द्रियै: कर्मयोगमसक्त: स विशिष्यते ||७||

भागवतगीता (२/ ४-७)

 

अर्थ: कुनै पनि मार्गको अनुसार कर्मको स्वरुपलाई त्याग्न आबस्याकता छैन, किनभने मनुस्यले कर्मलाई नगरेर न त निश्कर्मता प्राप्त हुन्छ र न त कर्मलाइ त्याग गरेर मात्र भगवान नै साक्षात्कार बन्ने, वा  सिध्दी नै प्राप्त हुन्छ | किनकि कुनै पनि मनुष्य कर्मलाई त्याग गर्नै सक्दैन किनकि मनुस्यले कुनै पनी क्षणमा कामै नगरी रहन सक्दैन। प्रकृतिको गुणबाट नियन्त्रित भै कर्म गर्दछन | कोइ कसैले कर्मेंद्रियहरुलाई हठ गरेर रोकी इन्द्रियको भोगको मनले चिन्तन गरिरहेका हुन्छन । त्यस्ता मुढबुध्दी मनुष्यलाइ मिथ्याचारी र दम्भी भनिन्छ | हे अर्जुन ! जो मनुस्यले इन्द्रियाहरुलाई नियन्त्रित गरेर अनासक्त भै कर्मैन्द्रियाहरुले कर्मयोगको आचरण गर्दछन ती मनुष्य श्रेष्ठ हुन् |

 

किं कर्म किमकर्मेती कवयोअप्यत्र मोहिता |

तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामी यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे अ शुभात् ||१६||

कर्मणों ह्यपी बोध्दव्यम् बोद्धव्यं च विकर्मण: |

अकर्मणश्य बोध्दयं गहना कर्मणों गति: ||१७||

श्रीमद्भगवद्गीता- अध्याय -४ (१६-१७)

 

कर्म के हो ? अकर्म के हो ? कर्म अकर्मको बारेमा बिध्दान वर्गले निर्णय गर्न नसकेको त्यस बिषय बस्तु प्रति मोहित अर्थात आकर्षित भएका हुन्छन | त्यसैले म तिमीलाई कर्म के हो भनि बताउने छु , जसबाट तिमी अशुभ वा संसारीक कर्म बन्धनबाट मुक्त हुने छौ | असल, राम्रो कर्म र खराब वा नराम्रो कर्मको बारेमा जान्नु र बुझ्नु पनि पर्दछ |अकर्म अर्थात् कर्म नगरिकन चुपचाप बस्ने क्रियाको स्वरुप पनि थाह पाउनु पर्छ |

 

यसरि कर्महरु  तिन किसिमका हुन्छन  भनेर भागवत भनिएको छ । 

१ कर्म २. अकर्म ३. विकर्म 

 

१. कर्म : यस लोक र परलोकमा समेत सुखदायी बन्दछन त्यस्ता कामहरुलाई कर्म भन्दछन ।

 

२. अकर्म : जुन काम  कर्मत्याग र समर्पण उप्रेरित भै कुनै पनी फलको आश नभएर केवल आत्मा, चित्त शुध्दिको लागि गरिन्छ, त्यो काम अकर्म हो ।

 

३. विकर्म : जुन काम लोभ लालच, मान अभिमानका खातिर गरिन्छ, जसको परिणाम यस लोक र परलोकमा समेत दुखदायी हुन्छ त्यस्ता कर्मलाई विकर्म भनिन्छ । 

 

@@@@ सामान्यता मनुष्यबाट  मन बचनले कर्मले सबको कल्याण हेतु काम गरिन्छ र जुन शास्त्र सम्मत पनि  छ । जुन कर्मले भावी पुस्ताको कल्याण पनि गर्छ समाजलाई राम्रो कल्याणकारी मार्गमा डोर्याउन मद्दत पुर्यादछ । त्यस्ता कर्मलाइ सत्कर्म भनिन्छ । 

कुनै मनुष्यले आफुलाई मात्र फाइदा हुने अरुलाई अनिष्ट गर्ने उद्देश्यले गरिने यज्ञ यज्ञादी भाकल र परपीडक कामलाइ नै विकर्म भन्दछन । 

अकर्म भन्दा बित्तिकै मन बचन चित्त र सरिरबाट गरिने सम्पूर्ण काम त्याग गरि केहि कर्म नगरी बस्नु भनेको होइन ।  किनभने मानिस केहि न केही काम गरि रहेकै हुन्छ र काम गर्ने चेष्टामा उद्देलित भैरहेको हुन्छ । निस्क्रिय भएर बस्ने सक्दैन ।तर पनी मानिसले  जुन कर्म गरेर कर्म बन्धनबाट मुक्त हुन्छन त्यो काम अकर्म हो । 

।   

निराशिर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रह: |

शरीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोप्ति किल्बिषम् ||२१||

यद्रिच्छालाभसंतुष्टो व्दंव्दातितो बिमत्सर : |

सम: सिध्दावसिध्दौ च क्रित्वापी न निबध्यते ||२२||

 श्रीमद्भगवद्गीता- अध्याय -४ 

 

जो पुरुष आशारहित छ, जसले आफ्नो चित्त र आत्मालाई वश गरेको छ र सम्पूर्ण परिग्रह उपभोग्य सम्पदा त्यागिसकेको छ, त्यस्तो पुरुषले केवल शरीर धान्नको लागि मात्र गरिने फलासक्तिरहित शारीरिक कर्म गर्दा कुनै पाप वा अनिष्टरुप प्रतिफल पाउदैन | आश नगरी संयोगवश प्राप्त भएको बस्तुमा सन्तुष्ट रहन्छ | जसमा डाह इर्श्या पाइदैन सुख दुख सम भाव व्दंदबाट मुक्त छ जो कार्य सिध्दी वा असिध्दी दुबैमा समभाव राख्दछ | यस्ता पुरुष कर्म गरेर पनि कर्म बन्धनमा पर्दैन | त्यो नै अकर्म हो । 

 

कर्मन्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन |

मा कर्मफलहेतुर्भुर्मा ते सङ्गोअस्त्वकर्मणि ||४७||

श्रीमद्भगवद्गीता- अध्याय -२

 

अर्थ: तिम्रो कर्म गर्ने मात्र अधिकार हो फलको लागि कदापि होइन अर्थात फल तिम्रो हातमा छैन, त्यसैले फलको आश, कामना र वासनायुक्त नभैकन आफ्नो कर्म र कर्तब्य गर |

  भागवतगीतामा श्रीकृष्ण भगवानले कर्म फलको बारेमा माथिको श्लोकमा भन्नु भएको छ । मानिसलाई लाग्न सक्छ, काम गरेपछि त्यसको फल त तत्काल चाहियो नि ! यो त सामन्तीपन भयो भन्लान । तर आध्यात्मिक चिन्तन गर्ने हो भने यो दुनियामा जो मान्छेले जस्तो कर्म गरेको छ त्यसको परिणाम कुनै न कुनै रुपमा उसले कर्मको फल प्राप्त गरेको देखिएको पाउछु मैले । कसैले जबर्जस्ति अरुलाई शोषण गरेर नाजायज धन सम्पत्ति हत्याएको छ भने उसलाई त बाहिर हेर्दा सम्पन्न देख्नु होला तर परिबार टुटेको बिग्रेर मानसिक पिडा भोगेको रोगले ग्रस्त भैरहेको हुनसक्छ । 

तत्काल उसले सजाय नपाए पनि १२ बर्ष पछि पनी दण्डित हुन् पुगेको देखिरहेका छौ । राजा समेतले राजधर्म बिरुध्द शासन गर्दा गद्दी च्युत भएको हाम्रै देशमा देखियो । जनतालाइ शिक्षा स्वास्थ्य, गास बास कपासको ग्यारन्टी गर्छु भनेर गएका नेताले आफ्नो भुडी भरेर जनतालाइ कष्ट र अन्याय गरेकाहरुले पनी कुनै न कुनै मानसिक सजाय पाइरहेको देख्दछु मैले । अलिकति त्याग गर्दा सम्पूर्ण जनताले सुख पाउने हुदा पनि कमिसनकै चक्करमा लाग्दा तिनका पद र प्रतिष्ठाबाट पतन भएको देखिरहेकै छौ । कुनै पनी मानिस त्याग बिना महान हुने सक्दैन । त्याग बिना देवत्व प्राप्य गर्न सकिदैन । यो ध्रुब सत्य हो । त्यो कुरा जानेर पनी तुच्छ मानसिकता बोकेका कथित अपराधीहरुले  जनताको करको पैसामा रजाइ गरेको छन । 

कुनै प्राणि वा मनुष्यले गरेको राम्रो वा नराम्रो कर्मको फल अबस्य भोग्न  पर्दछ । अर्थात कर्मको फल ढिलोचाडो नभोगेर सुखै छैन । तर आफुले गरेको सत्कर्म होस वा  दुष्कर्म त्यसको अबधि पुगेपछि अर्थात परिपक्क भएपछी हामीले कुनै न कुनै माध्यमबाट हामीले प्राप्त गर्दछौ वा दण्डित हुन पुग्दछौ ।  भलै हामीले गरेको असल काम र अरुमाथि गरेको अन्याय आफुले नगरे जस्तो लाग्न सक्दछ । तर कुनै न कुनै रुपमा दण्डित वा पुरस्कृत अबस्य भइन्छ । यो कुरा प्रत्येक मानिसको जिबनमा घटेको देख्दछौ । तर आफुले दुख पाउनुमा अरुलाई दोष थोपर्न चाहि पछि पर्दैनौ । सुख वा फाइदा भैरहदा मैले गर्दा म सक्षम भएकाले प्राप्त भएको भन्ने घमण्ड गरिराखेका हुन्छौ तर त्यसो पनी होइन । त्यो उसले गरेको संचित सत्कर्मले  प्रारब्धको फल भोगेको हो । 

मानिसको प्रारब्ध कर्म फल  भोग्नको लागि त्यो भोग अनुसारका शरीर, स्त्री, पुत्र, धन  दौलत स्वस्थ जिबन पर्यन्त प्राप्त गर्न सकिन्छ र भोगिसके पछि ति प्राप्त गरेका फल स्वत: सकिएर जान्छन अर्थात नास भएर जान्छन । प्रारब्ध कर्मफलमा पत्नी, पुत्र, धनदौलत र स्वास्थ्य बाट पुरै सन्तोष र सम्पन्न कोहि  पनि हुदैन । यी मध्ये एउटा न एउटा त सबै परिबारमा कमि भैरहन्छ । दुनियामा कसैसंग धन दौलत भए पनि सन्तान हुदै हुदैनन् । जन्म भैहाले पनि बच्च्दैनन । कसैसंग स्त्री बस्ने सक्दैनन । कसैसंग धन दौलत पत्नी सन्तान छन् तर उसको स्वास्थ्य अबस्था खराब छ । यी सब प्रारब्ध कर्म फल हो । यस जन्ममा कुनै अपराध र गल्ति नगरे पनि केहि यस्ता भयानक घटनाले परिवार तहस नहस भएको देखिन्छ । त्यो उसको प्रारब्ध कर्म फल हो । जो सुख क्षणिक समयको लागि थियो । 

कसैले  सजिलै सफलता पाइराखेको छ त्यसलाई हामीले भाग्यमानी भनिराखेको छौ । त्यसो पनि हैन । त्यो उसको संचित सत्कर्मको प्रारब्ध कर्मफल हो । 

त्यसैले हामी सबैले इमान्दारिता मेहनतका साथ कसैलाई पिर मर्का नपर्ने गरी काम गर्नु पर्दछ ।  अन्तत : त्यसरी गरेको कामको कर्मफल ढिलो चाडो प्राप्त हुन्छ । ल अफ अट्राक्सन भने जस्तै कर्मको पनी ल अफ कर्म को नियम लागु हुन्छ । त्यसैले  जे भैरहेको छ त्यो पछिल्लो कर्मको फलको रुपमा प्राप्त भएको हो । त्यसपछि फल समाप्त भएर अर्को अबस्था आउदछ। त्यसैले जे भैरहेको छ, राम्रै हुनको लागि भएको छ । के लिएर आएको हो र व्यर्थमा किन त्यसको चिन्ता लिनु भनेर भागवतगीतामा भनिएको छ । 

अस्तु 

टेक्सास

०३/०२/२०२०

Leave a Reply