मुलाधार चक्र : परिचय
मूलाधार चक्र मानव शरीरको पहिलो र आधारभूत ऊर्जा केन्द्र हो। “मूल” भनेको जरा/आधार र “आधार” भनेको समर्थन। यही चक्रबाट सम्पूर्ण चक्र प्रणालीको ऊर्जा यात्रा सुरु हुन्छ।यो चक्र सन्तुलित भएमा मानिसमा स्थिरता, आत्मविश्वास, सुरक्षा र जीवनप्रतिको भरोसा विकास हुन्छ।
२. स्थान र संरचना
स्थान: मेरुदण्डको सबैभन्दा तल, गुदा र जननेन्द्रियको बीचमा
तत्व (Element): पृथ्वी (Earth)
रंग: रातो
बीज मन्त्र: लं (LAM)
स्वर मन्त्र : सा
कमलको पंखुडी: ४
नियन्त्रक ग्रन्थि (Endocrine): एड्रिनल ग्रन्थि
नाडी सम्बन्ध: इडा, पिङ्गला र सुषुम्नाको संगम क्षेत्र
३. मूलाधार चक्रको कार्य
(क) शारीरिक तह
हड्डी, दाँत, नङ
खुट्टा, घुँडा, पिँडुला
गुदा, ठूलो आन्द्रा
एड्रिनल ग्रन्थि (Fight or Flight प्रतिक्रिया)
(ख) मानसिक तह
जीवन सुरक्षा (Survival instinct)
डर र साहस
स्थायित्व र धैर्य
भौतिक संसारसँगको सम्बन्ध
(ग) आध्यात्मिक तह
कुण्डलिनी शक्तिको निवास
आत्मिक उन्नतिको प्रवेशद्वार
पृथ्वी ऊर्जासँगको सम्बन्ध
४. सन्तुलित मूलाधार चक्रका लक्षण
आत्मविश्वास र मानसिक स्थिरता
आर्थिक र पारिवारिक सुरक्षाको अनुभूति
धैर्य, अनुशासन र जिम्मेवारी
शारीरिक रूपमा बलियो संरचना
वर्तमान क्षणमा स्थिर चेतना
५. असन्तुलित मूलाधार चक्रका लक्षण
(क) कम सक्रिय (Blocked)
अत्यधिक डर, चिन्ता, असुरक्षा
आर्थिक तनाव, भविष्यप्रतिको भय
कब्जियत, पाइल्स, ढाड दुखाइ
थकान, आत्मविश्वासको कमी
(ख) अत्यधिक सक्रिय (Overactive)
लोभ, अत्यधिक भौतिक आसक्ति
जिद्दीपन, नियन्त्रण गर्ने प्रवृत्ति
आलस्य, परिवर्तनको डर
अधिक खाने, संग्रह गर्ने बानी
६. मूलाधार चक्र सन्तुलन गर्ने उपाय
(क) योग आसन, ताडासन, वृक्षासन , मालासन , वीरभद्रासन, पवनमुक्तासन
(ख) प्राणायाम
गहिरो पेट सास (Diaphragmatic breathing)
भस्त्रिका (सन्तुलनमा)
नाडी शोधन
(ग) ध्यान र मन्त्र
“लं” मन्त्रको जप
रातो प्रकाशको ध्यान
पृथ्वी तत्वसँग जोडिने ध्यान (ग्राउन्डिङ मेडिटेशन)
७. आहार र जीवनशैली
उपयुक्त आहार
जरा वर्गका खाद्य पदार्थ: आलु, गाजर, मुला, चुकन्दर
प्रोटिनयुक्त भोजन
तातो र पकाएको खाना
रातो रंगका फलफूल
जीवनशैली
प्रकृतिसँग नजिक रहनु, नाङ्गो खुट्टा जमिनमा हिँड्नु
नियमित दिनचर्याआर्थिक र पारिवारिक अनुशासन
८. आयुर्वेदिक दृष्टिकोण
मूलाधार चक्र मुख्यतः अपान वायुसँग सम्बन्धित छ।
अपान वायु सन्तुलित भएमा:
मल–मूत्र उत्सर्जन ठीक हुन्छ , प्रजनन शक्ति सुदृढ हुन्छ
मानसिक स्थिरता कायम हुन्छ, असन्तुलन हुँदा कब्जियत, मूत्र समस्या, डर र अशान्ति बढ्छ।
९. मूलाधार चक्र र आधुनिक मनोविज्ञान
मनोविज्ञानमा यसलाई Maslow’s Hierarchy of Needs को आधार तहसँग तुलना गर्न सकिन्छ:
खाना, सुरक्षा, आश्रय, स्थायित्व
यी आधार पूरा नभएसम्म उच्च चेतनामा पुग्न कठिन हुन्छ।
१०. निष्कर्ष
मूलाधार चक्र सन्तुलित हुनु भनेको
“म सुरक्षित छु, म स्थिर छु, म यस पृथ्वीमा जरा गाडेर उभिएको छु”
भन्ने चेतनाको विकास हो।
यस चक्रको मजबुत आधार बिना आध्यात्मिक उन्नति सम्भव हुँदैन।
त्यसैले ध्यान, योग, अनुशासन र प्राकृतिक जीवनशैलीद्वारा मूलाधार चक्र सुदृढ गर्नु सम्पूर्ण स्वास्थ्य र चेतनाको पहिलो सिँढी हो।